- ანტონ, ერთ-ერთი გადაცემის ბოლოს დაფაზე დაწერეთ ფრაზა: „სიბრძნე  უნდა იქცეს ცხოვრებად.“ რას გულისხმობდით? ნუთუ, ეს შესაძლებელია?

- ეს იმ ფრაზის სხვაგვარი ფორმულირებაა, რომელიც რუსთაველთანაც გვხვდება, ავთანდილის ანდერძში: „არა ვიქმ, ცოდნა რას მარგებს ფილოსოფოსთა ბრძნობისა.“ მთელ მსოფლიოში სერიოზული პრობლემაა, რომ თანამედროვე ადამიანი გაყოფილია. ერთია, რასაც ის მორალურ კრიტერიუმებად, სწორ ქცევად მიიჩნევს, მაგრამ მეორეა, როგორ იქცევა. ჩვენი ცხოვრება ისეა აწყობილი, გვიბიძგებს, რომ ეს პოსტულატები დავარღვიოთ. აქედან გამომდინარე, თანამედროვე ადამიანი თავს სულ რაღაცაში დამნაშავედ გრძნობს, - მე ასე აღვიქვამ. თუ გვინდა, რომ შინაარსი შევიძინოთ, რაც სწორად მიგვაჩნია, ის უნდა გავაცოცხლოთ ქცევაში. ჩვენ გვჭირდება კონკრეტული ადამიანები, მაგალითები, რომლებიც ცვლიან საკუთარ და სხვების ცხოვრებას. ეს არის განვითარების გზა და არა, ვთქვათ, არჩევნები.

- თქვენი საჯარო გამოსვლები იმაზეა აგებული, რომ სიმართლე უნდა დავიბრუნოთ; რომ ეს არის პიროვნული და ქვეყნის განვითარების სწორი გზა. არადა, 2015 წელს გადაიღეთ მოკლემეტრაჟიანი მხატვრული ფილმი „სკივრის საიდუმლოება“ და მთელი ფილმი ააგეთ ერთ ფრაზაზე: „არის სიმართლე, რომელიც არავის სჭირდება.“ თქვენს ძირითად კონცეფციას როგორ შეესაბამება ეს ფილმი? 

- ეს არის ლორდ ბეკონის წიგნში ჩაწერილი ისტორია ვედებიდან, ძველი აზიური სიბრძნის საგანძურიდან. ისტორია იმპერატორზე, რომელსაც უთხრეს, რომ ცოლი ღალატობდა. როცა ოთახში შევიდა დედოფალთან, მის გარდა იქ მხოლოდ დიდი სკივრი იყო. დედოფალმა უთხრა, რომ მას ცილს სწამებდნენ. იმპერატორი აპირებდა, გაეხსნა სკივრი და ენახა, არის თუ არა იქ ვინმე. მაგრამ ბოლოს აღარ ისურვა, რადგან, იმ შემთხვევაში, სიმართლე არავის წაადგებოდა. ვთქვათ, არავინ რომ არ აღმოჩენილიყო, დედოფლის წინაშე სამუდამოდ შერცხვენილი დარჩებოდა უნდობლობისთვის; ხოლო ვინმე რომ ყოფილიყო, მთელი სამეფო დასცინებდა. ამიტომ, სკივრი არ გახსნა. ეს ამბავი მთავრდება ფრაზით: „არის ზოგი სიმართლე (არსებობს ისეთი სიმართლე), რომელიც არავის (არაფერში) სჭირდება“. სიმართლე თუ არ არის გამთბარი ადამიანობით, თუ არ იწვევს შენებას და თუ არ არის საშუალება, რომ ადამიანები რაღაც კარგისთვის აანთოს, - ვის რაში სჭირდება?! ჩვენ შეგვიძლია ვილაპარაკოთ სიმართლე და მაინც ვიტყუებოდეთ. ეს ერთმანეთს არ გამორიცხავს! სიმართლე, რომელიც ჩვენი ტელევიზიებით გადის, ყოველთვის რომელიღაც მხარის პოზიციიდან არის წარმოდგენილი. ზოგჯერ სიმართლეს მაშინ ვიყენებთ, როცა გვაწყობს; ზოგჯერ, სიმართლის მეორე მხარეს, რაღაცას ვმალავთ. 

- როგორც თქვენ ახსენით, ასე გავიგე, რომ სიმართლე შეიძლება ბოროტება იყოს მაშინ, როცა, სინამდვილეში, არ არის სიმართლე, ან არ არის ბოლომდე სიმართლე. 

- ან, ასევე, არ არის თავის ადგილზე; ვთქვათ, ნაადრევი სიმართლეა, ან სანახევრო, უგულო. სიმართლე მაშინ გვჭირდება, როცა დადებითისკენ შეცვლის უნარი და ამოცანა აქვს. ზოგჯერ თავად ფორმა, როგორითაც ჩვენ ვმსჯელობთ ამა თუ იმ თემაზე, თავის თავში დესტრუქციულია. ასეთ კრიტიკას, უგულო დამოკიდებულებას შენების არავითარი შესაძლებლობა არ გააჩნია. მაგალითად, დებატებს რომ ვუსმენ, სულ პირადი შეურაცხყოფაა. 

- როდესაც თანამედროვე მხატვრობაზე საუბრობთ, ბევრჯერ გითქვამთ, რომ ნახატები არ უნდა იყოს განყენებული ცხოვრებისგან; რომ ადამიანი ითხოვს, ხელოვნება ცხოვრებაში შემოვიდეს და მისი საჭირბოროტო პრობლემები გადაწყვიტოს. თქვენ ამას „ხელოვნების მოქალაქეობრიობას“ უწოდებთ. ის, რასაც თქვენ ქმნით, როგორ პასუხობს ამ მოთხოვნას?

- ზუსტად ეგ არის ჩემი გამოწვევა. „მოქალაქეობრიობა“ მამაჩემის ტერმინია. ასეთი იდეა დაამკვიდრა, რომ მხატვრები ყოფილიყვნენ მოქალაქეობრივი; რომ ხელოვნებას სოციალურობა ჰქონოდა. ის ფიქრობდა, რომ ხელოვნების ნიმუშებს უნდა ჰყავდეს კონკრეტული ადრესატი, როგორც, ვთქვათ, წერილს. როცა ვიცი, რომ თქვენ ჩემს გამოფენაზე მოხვალთ და  ვიცი, რითი ხართ "ანთებული", რას ელით, რა გაწუხებთ, - შეიძლება გამიჩნდეს სურვილი, რომ თქვენთვისაც რაღაც მნიშვნელოვანი იყოს ამ ნახატში. ეს ჩვენ შორის ერთგვარ ხიდს ქმნის.

- კონკრეტულ ადამიანებზე ფიქრობთ, როცა ხატავთ? 

- ზოგჯერ. უფრო ხშირად კი, ალბათ, მთლიან საზოგადოებაზე. 

- ესე იგი, სოციუმსაც ითვალისწინებთ. 

- ვითვალისწინებ თუ არა, საკითხავია. მინდა, რომ ვითვალისწინებდე. რამდენად გამომდის, სხვა საკითხია. რაც შეეხება იმას, თუ მე რამდენად ვახორციელებ ამ პრინციპს. ერთმა დიდმა თეოლოგმა ასეთი რამ თქვა: მოციქულები, რომლებიც დადიოდნენ და ხალხში სახარებას ავრცელებდნენ, უბრალო მეთევზეები იყვნენ. მათ არ ჰქონდათ განსაკუთრებული განათლება, მაგრამ თვითონ ის დიადი იდეები, რომელთა ხალხში  გავრცელებაც იტვირთეს - ეხმარებოდა მათ, რომ ამ გზით უფრო და უფრო გაზრდილიყვნენ, განვითარების მაღალ საფეხურზე ასულიყვნენ. მე მგონია, რომ თუ სწორად იქნება გააზრებული მიზანი, და მას დიდი ღირებულება აქვს, თვითონ ეს მიზანი დაეხმარება საზოგადოებას, რომ წინ გადადგას ნაბიჯი. კრიტიკა კიდევ იმდენად არის გამართლებული, რამდენადაც რაღაცის მიმართ ნამდვილ ინტერესს გულისხმობს. მე აღარ მაქვს ეს პრობლემა, რომ ვიღაცას ჩემი ნახატი მოსწონს, ან არ მოსწონს.  მე ვეძებ თანამოაზრეებს. თავის დროზე, გაუცნობიერებლად ვითვალისწინებდი საზოგადოებრივ აზრს ზოგადად და ამან ძალიან  შემაფერხა. ახლა აღარ ვითვალისწინებ.  მგონია, რომ სჯობს, მართალი ვიყო საკუთარ თავთან და იმ კონკრეტულ ხალხთან, ვის წინაშეც გარკვეულ მოვალეობას ვგრძნობ.

„საზოგადოებრივი აზრის და მედიის თავისუფლების არ მჯერა. რა ვქნა, მაპატიეთ.“

- თქვენ ამბობთ, რომ ადამიანი ყოველთვის საკუთარი თავის ერთგული უნდა იყოს და აკეთოს ის, რაც თვითონ უნდა. თუმცა, ისიც თქვით, ახალგაზრდებს ძალიან გაუჭირდებათ, თავი დააღწიონ საზოგადოებრივი აზრის კუთხით აქტუალურ თემებსო. 

- არა, მე ვთქვი, რომ გაუჭირდებათ, თავი დააღწიონ თვითონ საზოგადოებრივ აზრს. როცა ადამიანი მხოლოდ სოციუმს, მის მოთხოვნებს და გემოვნებას ითვალისწინებს, ეს დაბრკოლებაა. ახლაც ეს ვთქვი. 

- ადამიანებზე ვფიქრობდი, როცა ვხატავდიო, ესეც ხომ თქვით? 

- სხვადასხვა რამეა კონკრეტული ადამიანის და საზოგადოებრივი აზრის გათვალისწინება. ბოლო პერიოდი ამაზე ძალიან აქტიურად ვფიქრობდი. მინდოდა, ჩემთვის გამეცნობიერებინა, საიდან მოდის საზოგადოებრივი აზრი. საზოგადოებრივი აზრის და მედიის თავისუფლების არ მჯერა. რა ვქნა, მაპატიეთ. გამოყოფილია პატარა ნიშა, რომლის ფარგლებშიც შეიძლება ლაპარაკი. იმის იქით აღარ შეიძლება. ეს არის ფანტომი, მოგონილი ორგანიზმი, რომელიც შედგება პოლიტიკოსებისგან, პირველ რიგში; იქ არის დაფინანსებული საზოგადოებრივი ორგანიზაციებიც. საზოგადოებრივ აზრს საპატრიარქოც ქმნის, ნაწილობრივ, ეკონომიკის სფეროს წარმომადგენლებიც და ასე შემდეგ... ანუ ეს არის ფანტომი, რომელიც ჰკარნახობს ყველას, როგორ მოიქცეს. ეს წესები ანგრევს და აჩერებს ინდივიდების განვითარებას. სამხატვრო აკადემიაში სტუდენტების თაობებთან მიწევს შეხვედრა. ერთი და იგივე სტუდენტი, პირველ კურსზე და მეოთხე კურსზე, ორი სხვადასხვა ადამიანია. პირველკურსელი მოდის იმედებით, ნიჭით, ანთებული თვალებით; კითხვებზე პასუხებს ეძებს, ყველას გაცნობა უნდა. მეოთხე წელს ის არის უკვე სრულიად მოწყენილი... უკვე მიხვდა ყველაფერს... ის არის ადამიანი, რომელიც თავის საქმეს თავს ანებებს, იწყებს ხელფასზე მუშაობას, ეშინია საზოგადოებრივი აზრის. საზოგადოებრივი აზრი არის დიდი ბოროტება, უხილავი დრაკონი. 

- ქალბატონმა რუსუდან ფეტვიაშვილმა ჩვენთან ინტერვიუში ასეთი ფრაზა თქვა: „სამყაროს აკლია სიფაქიზე და მას ხელოვნება ამთლიანებს.“ თქვენ კი ნათქვამი გაქვთ: „მხატვარმა უნდა ნახოს, რა აკლია, ვთქვათ, მცენარეს; რა იქნებოდა ის თავის იდეალურ გამოვლინებაში და ეს, როგორც გამოცდილება, შეიტანოს თავის შემოქმედებაში. მაშინ ადამიანის როლი დაემატება ბუნების ჩანაფიქრს.“ ეს ორი აზრი, პრინციპში, ერთსა და იმავე შინაარსს გამოხატავს?

- არ მგონია. რუსუდანმა ძალიან საინტერესო რამ თქვა. მაგრამ მე იმაზე ვლაპარაკობ, რომ მცენარეს ბუნების პირობები არტყამს ირგვლივ. როცა კვიპაროსი უდაბნოში იზრდება და წყალი არ ჰყოფნის, ვერ გაიზრდება ისეთი მაღალი და ჯანმრთელი, როგორიც სადღაც იმერეთში, მდინარის პირას. გარემო პირობები მას არ აძლევს საშუალებას, რომ მთელი თავისი მშვენიერებით გამოვლინდეს. ადამიანი, რომელიც კვიპაროსს უდაბნოში შეხვდა, უნდა მიხვდეს, რა ბუნების არის ეს ხე და როგორი იქნებოდა იდეალურ გარემოში. როცა ხატავს, უნდა ჰქონდეს განცდა, რომ რასაც ხედავს, ეს არ არის სინამდვილე. ადამიანიც არ არის რეალურად ის, ვინც უნდა იყოს. ის არის, რაც შეძლო და გამოავლინა ჩვენი საზოგადოებრივი ცხოვრების ფარგლებში, განათლების სფეროს ფარგლებში, საზოგადოებრივი აზრის ფარგლებში. ჩვენ წინ დგას თავისი ბიოგრაფიის ნაყოფი. მაგრამ მის უკან იმალება მისი ჭეშმარიტი არსი, რომელიც, იდეალურ პირობებში, შეიძლება გახდეს თავისი სფეროს მიქელანჯელო, ტიტანი. მხატვრის ამოცანაა, იპოვოს ადამიანში მისი რეალური სახე; დაინახოს ადამიანი ისეთი, როგორიც, წესით, უნდა იყოს. 

- ესე იგი, გაამთლიანოს სამყარო? 

- არა, ამაღლებული ფრაზები ერთია, მაგრამ ჩვენ გვჭირდება გზები, როგორ ვიპოვოთ კონკრეტული გასაღები კონკრეტული სიტუაციებისთვის აწმყოში, ახალ რეალობაში. ჩვენს საზოგადოებაში არის პოსტულატები. უმეტესად, სულ არის სწრაფვა სისტემის დახვეწისკენ -  რომ ცხოვრება მოგვარდეს სისტემურად, დაინერგოს საზოგადოდ საჭირო რაღაც ობიექტური სიკეთეები, მაგრამ, ხშირად, კონკრეტული ინდივიდების ინტერესების გაუთვალისწინებლად. თითქოს, უკვე მერე, ეს სისტემა თავად მოაგვარებს ცალკეული ინდივიდების ცხოვრებასაც. ეს არასწორი გზაა. სრული პასუხისმგებლობით ვამბობ იმიტომ, რომ გამოცდილი მაქვს. არ შეიძლება, კონკრეტული ადამიანის გათვალისწინების გარეშე შექმნა სისტემა, რომელიც დაეხმარება მას და საზოგადოებას თანადროულ განვითარებაში. ეს გამორიცხულია. 

- სისტემასთან დაკავშირებით გაგახსენებთ: როცა საქართველოს პირველი არხის გადაცემის - „დღის კოდის“ სტუმარი იყავით, თქვენ თქვით, რომ ნორმა ზღუდავს განვითარებას, მაგრამ მემკვიდრეობითობაზე უარის თქმა არ შეიძლება. ხომ არ ჰგავს ეს გზა ბავშვის განვითარებას: ბავშვი ოჯახში არის სისტემაში, მერე გარბის ოჯახიდან, სხვა ავტორიტეტებს ეძებს, მაგრამ მთლიანად არ წყვეტს კონტაქტს ოჯახთან და ბრუნდება თავის ფესვებთან, ახალი ცოდნით. 

- მე ასე ვუყურებ, რომ დედის და მამის მიმართ კონკრეტულ ასაკში პროტესტი გასაგებია. საკუთარი თვალსაზრისისკენ, ახლისკენ სწრაფვა აუცილებელიცაა, ალბათ, მაგრამ დედა და მამა ადამიანის ნაწილია. როგორც სამშობლოს სიყვარული და იქ ყოფნაა ჯანსაღი მდგომარეობა, ასე, ალბათ, თვითმიზანი არ უნდა იყოს და ანომალიად უნდა მივიჩნიოთ, თუ ადამიანს  ერთი სული აქვს, როდის წავა იქიდან, სადაც დაიბადა და გაიზარდა.

- ანომალიაა ეს? რატომ? ადამიანი ხომ უნდა წავიდეს სახლიდან, რომ გაიზარდოს?

- საყვარელ ადამიანებთან, სამშობლოსთან განშორება ვერ იქნება თვითმიზანი, თუ რაიმე არასწორად არ მიდის ადამიანის ცხოვრებაში. ერთია, როდესაც ჩვენ გვესმის, რომ უნდა წავიდეთ სადღაც, რადგან ეს საჭიროა და შინაგანი ხმა გვკარნახობს; მაგრამ მეორეა, როდესაც ამას ფონად არ სდევს სინანული იმ ადგილების და ხალხის დატოვებით, რომლებიც გვიყვარს. რადგან ფიზიკურად სხვაგანაც რომ იყოთ, ხომ დაგაქვთ თან მონატრება, შინაგანად. თორემ, გეთანხმებით, მთელი ცხოვრება ერთ ადგილზე ჯდომა არაა კარგი. ამიტომაც ვშორდებით ერთმანეთს, რომ ერთმანეთის ფასს მივხვდეთ.

ასევე მე მამაჩემს პირადადაც შევხვდი 2008 წელს, სრულიად სხვა ადამიანი სრულიად სხვა ადამიანს და პირველად გავიცანი ყველაზე ღრმად, როცა მთელი ცხოვრება ერთად ვცხოვრობდით, ბავშვობაშიც.

- და თავიდან აღიარეთ? 

- რა თქმა უნდა, მაშინ ვიპოვე. სახარებაში წერია: ვინც დატოვებს დედას და მამას, ძმას და დას და გამომყვება მე, ის მიიღებს მეტს, ვიდრე დედა და მამაა... პატარა რომ ვიყავი, მახსოვს, სულ ვფიქრობდი, რანაირად? როგორ დავტოვო დედა და მამა? მერე მივხვდი, ცხადია, აქ ფიზიკურ დატოვებაში არაა საქმე. თუ სისხლით ნათესავი არ "დავტოვეთ" ერთმანეთში, ანუ ის, რაც განპირობებულია ბუნებით,  - მაშინ თავისუფალი ნებით, შინაგანი თავისუფალი აქტით ვერ შევიძენთ მეგობარს, მისი სახით. ჭეშმარიტად ვერ ვიცნობთ ერთმანეთს. ასე კი ჩვენ წინ არამარტო მშობელი, არამარტო ძმა, ან ნათესავი, არამედ ახალი ადამიანი დგას, რომელსაც აქამდე ვერ ვამჩნევდით. ნორმა, თავსმოხვეული კრიტერიუმები, მოთხოვნა, რომ ასე უნდა მოიქცე - ადამიანისთვის მარტო იქამდეა აქტუალური, სანამ მასში არ დაიბადება სიახლის, თავისუფლების ძიების სურვილი. მერე კი გადაფასება ხდება. „ნორმა“ ფაქტობრივად არის იგივე საზოგადოებრივი აზრი. ისეთივე ფანტომია, როგორც ის. მთელ სამყაროში სისტემები ვითარდება თავისი კონკრეტული გეგმით. ნორმა სულ იცვლება, სულ ფორმირებაშია. ვიღაც რომ ამბობს: „იყავი ნორმალური!“ როგორია ნორმალური? როგორი ვიყო? როგორიც  აწყობს სახელმწიფოს ჩინოვნიკებს? თუ როგორიც აწყობს მხატვრების ბოჰემურ წრეს, ან გლობალურ ბაზარს?

„დაკვირვების პროცესი ზოგჯერ დამღლელიც კია და ადამიანს მისგან დასვენება სჭირდება.“

- თქვენ დაკვირვებასა და გულწრფელობაზე საუბრობდით, როგორც მხატვრისთვის მნიშვნელოვან ფაქტორებზე. მინდა, რომ დაკვირვებასთან დაკავშირებით გაგვიზიაროთ თქვენი გამოცდილება. და კითხვაც მაქვს: დაკვირვება ხელს უშლის თუ ეხმარება წარმოსახვას?

- თავიდან რამდენიმე სიტყვა მინდა ვთქვა გულწრფელობასა და სიყალბეზე. ცხადია სულ არ მინდა, ვიღაცამ ისე გაიგოს, თითქოს, მე ვარ გულწრფელი და დანარჩენების შესახებ ვსაუბრობ. ზუსტად ჩემს თავში ვებრძვი ტყუილს, რომელსაც მაშინაც კი ვამბობდი, როცა საჭირო სულ არ იყო. მაგრამ, ამის გაცნობიერების გარეშე,   ძნელია სიმართლეზე ფიქრი. რაც შეეხება დაკვირვებას, ამის გამოცდილება ნამდვილად მაქვს. 30 წელია, ვხატავ და სულ დაკვირვების პროცესში ვარ. სიმართლე გითხრათ, დაკვირვების პროცესი ზოგჯერ დამღლელიც კია და ადამიანს მისგან დასვენება სჭირდება. მხატვრის ცხოვრება უმეტესად ის არის, რომ ზიხარ მარტო საკუთარ თავთან და რაღაცას უყურებ. შენი შინაგანი სამყარო აქტიურად მუშაობს ამ დროს. 

- წარმოსახვასთან რა კავშირშია?

- დიდ კავშირშია, ცხადია. ადამიანი სამყაროში დგას ფიქრების წინაშე. და ირჩევს, რომელ ფიქრებს მიიღებს თავის თავში, რაზე დაიწყებს დაკვირვებას, რის გაცნობიერებას გადაწყვეტს. იმდენად შემოქმედებითი ხასიათისაა ეს ფიქრები, რომ ისინი ქმნიან ფორმებს სამყაროში. წარმოსახვითი ფორმების მრავალფეროვნებას უდევს საფუძვლად დაკვირვება. მე მგონია, მხოლოდ იმის წარმოსახვა შეიძლება, რაც არსებობს. არარსებული ვერ შეიქმნება. და, რა უცნაურიც არ უნდა იყოს, ასევე, პირიქით.

- ვერც მხატვრის თავში შეიქმნება? 

- ვერც მხატვრის თავში. მიუხედავად იმისა, რომ ჩვენ რასაც ვქმნით, ის უჩვენოდ ვერ შეიქმნებოდა ამ ახალი, განსაკუთრებული ფორმით. ყოველთვის მნიშვნელობა აქვს კონკრეტულ ხედვის კუთხეს, თვალსაზრისს, რაღაცის წარმოდგენისას, კონკრეტულ ასპექტს. ერთი ადამიანი ამბობს: ადამიანი მოკვდა იმის გამო, რომ ავად გახდა. მეორე ამბობს: ადამიანი იმიტომ გახდა ავად, რომ უნდა მომკვდარიყო, დრო მოვიდა. ყველაფერი, რაც ითხოვს და მოწოდებულია დაბადებისთვის, ახალ ფორმაში გაჩენისთვის, ქმნის იმ ფორმებს, იმ მდგომარეობებს, იმ შეხვედრებს, რომლებიც შემდეგ ვლინდება. „ვეფხისტყაოსანი“ აუცილებლად უნდა დაწერილიყო. ამისთვის დაიბადნენ რუსთველიც, თამარ მეფეც, რომ ის ეპოქა დამდგარიყო; შესრულებულიყო, რაც მოხდა იმ ეტაპზე. 

- იმის შემდეგ, რაც თქვენი ნამუშევრები მსოფლიოს საუკეთესო მხატვრების ნამუშევრების გვერდით გამოიფინა (ეს მოხდა ვენაში), თქვენ თქვით: „მივხვდი, იმისთვის კი არ უნდა იბრძოლო, რომ ვიღაცის სახელთან ერთად მოხვდე გალერეაში ან მუზეუმში, არამედ მთავარია, შენი ხელოვნება დაიხვეწოს. ამიტომ ბრძოლის ველი აქ, ჩემს სახელოსნოში გადმოვიდა.“ ეს იმას ნიშნავს, რომ თუ ვინმეს უნდა გაეჯიბროს ადამიანი, მხოლოდ საკუთარ თავს? ახლა რა ხდება თქვენი სახელოსნოს ბრძოლის ველზე?

- მხატვარს თავისი ბრძოლის ველი, რა თქმა უნდა, მხატვრობაში აქვს. მაგრამ მარტო მხატვარი ხომ არ ვარ? მე კიდევ მამა ვარ და, როგორც მამას, ჩემი საბრძოლო ველი მაქვს შვილებთან - ზღაპრებს რომ ვკითხულობთ, ან რაღაც რომ უნდა ვასწავლო, მაგალითი მივცე. საზოგადოებრივ ცხოვრებაშიც ჩემი როლი მაქვს და ასე შემდეგ...

- მე ასე გავიგე: თითოეული ადამიანი პიროვნულადაც და პროფესიულადაც იზრდება. გააჩნია, როგორ კონტექსტში გაიზრდები, სხვასთან ჯიბრში, თუ საკუთარ თავთან ჭიდილში. 

- ჩემი მინუსები, სისუსტეები, რასაც ვატარებ, ჩემს ნახატებში ჩანს. ამიტომ, ჩემს თავთან რომ ვრჩები, ნამუშევრებს რომ ვუყურებ, ზოგჯერ მრცხვენია, რა თქმა უნდა. თუმცა, სხვებთან ამაზე ლაპარაკი საჭიროდ არ მიმაჩნია. მაგრამ რაღაც კარგსაც ვხედავ და სწორედ ეს მაძლევს სითამამეს, რომ გამოფენებზე გავიდე, საზოგადოებრივ ცხოვრებაში ვმონაწილეობდე. მჯერა, რომ შემიძლია ვიპოვო რაღაც ისეთი, რასაც ჩემ გარეშე ვერავინ სხვა ჩვენ დროს ვერ იპოვიდა, რადგან ყველა ადამიანი ინდივიდუალური და განსხვავებულია.

- „პარიზში რიგითი ხელოვანის ცხოვრება მექნებოდა. თბილისში დავბრუნდი და ვმუშაობ.“ - ეს რომ წავიკითხე, ვიფიქრე, რომ ამ სიტყვების ავტორს, წესით, მისიის განცდა უნდა გქონდეთ. შეგიძლიათ, გაგვიმხილოთ, რას ელოდებით საკუთარი თავისგან? 

- სიამოვნებით. ცხადია, მე მაქვს მისიის შეგრძნება. მჯერა, რომ ყველა ადამიანს აქვს მისია. ერთხელ ერთ ცნობილ პოლიტიკოსს ჩემი პოზიცია ვუთხარი და ახლაც ასე ვფიქრობ, რომ ჭეშმარიტად საკეთილდღეო და განვითარებისთვის საჭირო ცვლილებები "ზემოდან" არასოდეს არ მოვა. „ზემოდან“ მოვა მხოლოდ სისტემური ცვლილებები, რომლებიც უფრო და უფრო მეტად მოაქცევს მარწუხებში კაცობრიობას. სისტემის გამყარება, კონსტიტუციის განახლება, საარჩევნო კოდექსის და მედიის დამოუკიდებლობის სისტემურად დახვეწა - ეს გზა ყოველთვის რეგრესისკენ მიდის, თუ ადამიანის სულიერი წარმოჩენის კუთხით შევხედავთ. ეს არის ბიუროკრატიული მანქანის სისტემატიზების და დახვეწის გზა, რომელიც ხელოვნური ინტელექტისკენ მოძრაობს და, საბოლოოდ, ადამიანს გამორიცხავს. მეორე გზა, საზოგადოებრივ ცხოვრებაში ნამდვილი ცვლილებების გზა, რაც აცოცხლებს ქვეყანას, - ყოველთვის ქვემოდან იწყება: საზოგადოების წევრებისგან, კონკრეტული ადამიანებისგან და კონკრეტული საუბრებიდან. ამან შეიძლება დადებითი სისტემური ცვლილებებიც კი გამოიწვიოს. გორგასალს შეემთხვა ასეთი რამ: მიჰყავდა ჯარი, საბერძნეთს უნდა შებრძოლებოდნენ. გზაში ორი ბერი შეხვდათ, ისაუბრეს. მერე გორგასალმა სიზმარი ნახა, ჯარი მოატრიალა და, ბერძნებთან ბრძოლის ნაცვლად, ბერძნებთან ერთად, სპარსელებს შეებრძოლა. ამით ჩაეყარა საფუძველი საქართველოს აღორძინებას. პირადმა საუბარმა შეცვალა ადამიანი, მისი ფერისცვალება მოხდა. ასევე შეიცვალა მეფე მირიანიც. ჩვენს დროშიც, პოლიტიკოსები იქნებიან თუ სხვები, უნდა შეიცვალონ, მათი ფერისცვალება უნდა მოხდეს. ადამიანი ხელმეორედ უნდა დაიბადოს ცხოვრებისთვის, ჭეშმარიტებისთვის. და თუ ასეთი ადამიანი დაიბადა, ნებისმიერი მნიშვნელოვანი რამ, რასაც იტყვის, შეცვლის ყველაფერს. გულწრფელად გეტყვით, პოსტებს რატომ ვწერ? ვიღაც იტყვის - წადი, ხატე, რას წერ ამ სისულელეებს?! ასეც მოვიქცეოდი, რომ არ შემემჩნია, როგორ მოქმედებს სოციალურ ცხოვრებაზე ის, რასაც ვწერ. ვიღაცას შეიძლება გაეცინოს. დავწერ რაღაცას და მესამე დღეს ვხედავ, ჩემი სიტყვებით  ვინმე ლაპარაკობს სადღაც. კი, შეიძლება, ემთხვევა. მაგრამ ცხოვრებაშიც შემხვდნენ ადამიანები, რომლებიც ახორციელებდნენ, რასაც ვამბობდი. ვიღაცებმა მითხრეს, შენ რომ თქვი, ამან განაპირობა, რომ ასე მოვიქეცი და დიდი მადლობაო. მივხვდი, რომ ყველაფერს, რასაც ადამიანი აკეთებს, აქვს მნიშვნელობა. ამიტომ მგონია, რომ ცალკეული ადამიანის მისიის გაცნობიერების პარალელურადაა მხოლოდ შესაძლებელი  ქვეყნის მისიის გაცნობიერებაც.

„თუ ადამიანი თავის თავს გამოუტყდება, ჩვენ დასავლეთმა არ მიგვიღო.“

- თქვენს საუბრებს და შეფასებებს მუდამ გასდევს დღევანდელ საქართველოზე ფიქრი და დარდი. ერთ ფრაგმენტს შეგახსენებთ: „ჩემი ქვეყანა, ფაქტობრივად, უდაბნოშია და სრულიად უფუნქციოდ დარჩა… ქართველმა თავისი სულიერი ფუნქცია დაკარგა. მის ახლებურად დაბადებას გარკვეული გზის გავლა სჭირდება.“ შემდეგ მოდის ფრაზა: „და ამ გზას ახლა გავდივართ“. თქვენთვის რა არის იმის ნიშანი, რომ საქართველო გადის გზას ჩვენი სულიერი ფუნქციის ახლებურად დაბადებისთვის? 

- პრინციპში, ეს ყოველთვის ხდება. ყველა ეპოქაში, ყველა დროს გადის ადამიანი ამ უდაბნოს. როგორც თქვენ ახსენეთ ადამიანის ცხოვრების პერიოდები - ის შორდება მშობლების კერას, მერე უნდა დაბრუნდეს, თავისი დრო აქვს ყველაფერს. ყველა ერის განვითარებას სჭირდება უდაბნოს პერიოდი - საკუთარ თავთან დარჩენის, ჩაღრმავების, სიცარიელის განცდის დაძლევის პერიოდი. 1990-იანი წლების მერე, თითქოს, დავიწყეთ გარეგნული დალაგება, როცა დენი ჩაირთო. ვითომ, დავშორდით რუსეთის გავლენებს, დავრჩით ევროპის პირისპირ. ვითომ, უნდა გაეღო კარი ევროპას. ახლა დიდი იმედგაცრუებაა. თუ ადამიანი თავის თავს გამოუტყდება, ჩვენ დასავლეთმა არ მიგვიღო. ჯერ ხალხს კიდევ სჯერა ამის, მაგრამ... რაც ცხადია, მხოლოდ იმას ვიტყვი. დავით გარეჯთან დაკავშირებით დიდი პრობლემებია, გელათში წყალი ჩამოვიდა, ვარძიაში ხანძარი გაჩნდა, 2015 წლის 13 ივნისს ტრაგედია გადავიტანეთ, ადამიანები დაგვეღუპა, ცხოველები გალიებიდან გამოვიდნენ. ამას ვუყურებ, როგორც ხატებს. პირდაპირ შინაგანი ისტორიის ილუსტრაციაა, რაც ხდება. დაიკარგა ტერიტორიები და იკარგება ქვეყანა, რადგან დავკარგეთ აფხაზებთან და ოსებთან სალაპარაკო ენა. ტერიტორიები არ დაბრუნდება, სანამ ადამიანს ადამიანურად არ შევხედავთ. ყველაფრის თავი და თავი არის ადამიანი. 

- თქვენ ამბობთ, რომ ჩვენი ქვეყნის მომავალი არის იქ, სადაც ქართველს ექნება თავისი ნიჭის გამოვლენის საშუალება. შემდეგ ასეთი ფრაზით აგრძელებთ: „ქვეყანას არ სჭირდება ენერგია“. მეც გეთანხმებით, ენერგია არსებობს, მაგრამ ის არ სჭირდებათ გადაწყვეტილების მიმღებ პირებს. როგორ შეიძლება გაგრძელდეს ეს საბედისწერო აცდენა?

- ერთი მხრივ, ძალიან პესიმისტური ამბავია. მეორე მხრივ, მაქვს ოპტიმიზმი. პესიმიზმიდან დავიწყებ. მე მგონია, რომ რაც დრო გავა, უფრო და უფრო ცუდად იქნება საქმე. იმიტომ, რომ არამარტო საქართველოს, მთელ მსოფლიოს მოედო ღრმა მატერიალიზმი, პირადი გამორჩენის სურვილი. ეს გადჯეტები, ვიდჯეტები, მობილურები, ელექტრომობილები და ასე შემდეგ - ცხოვრება ისე ჩქარა ვითარდება, ისეთი სიახლეებია, რომ ადამიანს სურვილი აქვს, კარგად მოეწყოს სადმე ტელევიზორთან ან კომპიუტერთან და სულ ათვალიეროს, რა ხდება, გაერთოს. ამის ხარჯზე იკარგება ღირებულებები, რომლებიც წარმოიქმნება დაკვირვებით, თუნდაც, მოწყენილობის ჟამს. თუ ადამიანმა არ მოიწყინა, შინაარსს ვერ დაინახავს. ეს იმას ჰგავს, ქალაქში ვარსკვლავები რომ აღარ ჩანს. ჩვენ ვარსკვლავების გარეშე ვცხოვრობთ და ის იმპულსები, რასაც ვარსკვლავები აჩენს, ადამიანმა დაკარგა. ცხოვრება ისე განვითარდება, უფრო და უფრო, რომ ადამიანს ბევრი რამის შეწირვა მოუწევს. მაგრამ გამოსავალს ვხედავ, მაგალითად, იმ სტუდენტებში, ადამიანებში, რომლებიც ღრმა საკითხების გადაწყვეტაზე მუშაობენ. მაგალითად, ერთი ბიჭია - ივერ აბესაძე, იმედი მაქვს, შესანიშნავი მოქანდაკე იქნება. ჩემთან მუშაობს ახლა სახელოსნოში. ძალიან ნიჭიერია, მაგრამ ეს არ არის გადამწყვეტი. მთავარია ინტერესი, რომელიც ზოგიერთ ადამიანში საწინდარია იმისა, რომ მომავალში რაღაც ძალიან საინტერესო შეიძლება გამოვიდეს. ისტორიის, ფილოსოფიის, კაცობრიობის სხვადასხვა რელიგიის და მითოლოგიის მიმართ ინტერესი, ამ თემაზე საუბრები და შეხვედრები, მოგზაურობები ამდიდრებს ადამიანს. როდესაც ახალგაზრდა კაცს სამყაროს შეცნობა უნდა, საინტერესო ადამიანების გაცნობა, როცა თავის მისიაზე ფიქრობს... მგონია, რომ ასეთი ადამიანები ქმნიან და ემსახურებიან ჭეშმარიტ ღირებულებებს; ასეთი შეხვედრები, ასეთი საუბრები. ამის იმედი მაქვს. ამას ვუწოდებ კეთილი ნების ადამიანს. და ასეთი ადამიანები ჩვენთან კიდევ არიან. მთავარია, ვიპოვოთ გზები ერთმანეთისკენ, რომ შედგეს ეს  საუბრები, მოგზაურობები და ასე შემდეგ...

- რუსეთი და ევროპა რომ ახსენეთ, ახლა გამახსენდა, ბატონმა გია ყანჩელმა თქვა ჩემთან ინტერვიუში: საქართველოს მოსახლეობის 5-10%-მა ერთნაირად იცოდა ქართული და რუსული კულტურა. და ეს 5-10% ხელოვნებაში ქმნიდა ცხოვრებას. დღეს ბევრი ლაპარაკობს ინგლისურად, მაგრამ ძალიან ცოტას შეუძლია, იმსჯელოს ინგლისურ კულტურაზეო. 

- გულწრფელად უნდა ვთქვა: რუსეთის სახით საქართველომ არამარტო ოკუპანტი შეიძინა, არამედ, მეგობარი დაკარგა. ქვეყნის კულტურა კონკურენციის რეჟიმში ვითარდებოდა. ბაბუაჩემს ვგულისხმობ, ანდრია ბალანჩივაძეს და მისი თაობის ხალხს. ჩვენთან ჩამოდიოდნენ კომპოზიტორი დიმიტრი შოსტაკოვიჩი, შესანიშნავი პიანისტები მარია იუდინა, ლევ ობორინი და ბევრი სხვა დიდი პიროვნება, რომლებიც მნიშვნელოვან მიმართებას ქმნიდნენ ჩვენი კულტურისთვის. მუსიკალური საზოგადოება იქნებოდა, კონსერვატორია თუ ოპერა - დონე ყველგან მაღალი იყო. კულტურა და სერიოზული ხელოვნება ვითარდებოდა. ახლა ამ სამხედრო მანქანის და ოკუპაციის პირისპირ დავრჩით. ქართულმა კულტურამ ვერ მოახერხა ევროპული კულტურით განაყოფიერება. ევროპას კი ჩვენ ამ სახით არ ვჭირდებით. დავკარგეთ ის, რაც გვქონდა, მაგრამ ღირებული ახალი, როგორც ქვეყანამ, ვერ შევიძინეთ და, ჯერ კიდევ იმ  საბჭოთა ინერციით, საკუთარ თავს ვწურავთ. 

- კეთილი ნების ადამიანები რომ ახსენეთ, რიონის ხეობის მცველები გამახსენდა. თქვენ ბევრჯერ საჯაროდ გამოხატეთ მათ მიმართ მხარდაჭერა. ვინ არიან თქვენთვის ეს ადამიანები? 

- ჩვენს დროს ყველაზე დიდი, რაც მაკლია, არის ადეკვატური ადამიანი, რომელსაც არ ეშინია, იცხოვროს ისე, როგორც შინაგანი ხმა ჰკარნახობს. უნდა, რუსეთზე რამე კარგი თქვას? თქვას, შეაქოს რუსი და არ შეეშინდეს, რომ ვიღაც ეტყვის - რუსეთუმე და ანტიეროვნული ხარო. ვიღაცას უნდა, თქვას, რომ ეკლესია არ დგას იქ, სადაც საჭიროა და არ იცავს სულიერ ფასეულობებს? თქვას. ბევრი ვერც კარგს ამბობს ეკლესიაზე, როცა საჭიროა, რადგან ეშინია, „ბნელს“ დაუძახებენ. ჯანმრთელი მსჯელობა გაქრა ჩვენი სივრციდან. ზოგი უყურებს, რაც მისთვის მთავარი კრიტერიუმია  - ქოცი ხარ, თუ ნაცი ხარ? ამ კლიშეებში ვცხოვრობთ უკანასკნელი პერიოდი. სატელევიზიო ტოქშოუები, როგორც წესი, ტენდენციურია. თავიდანვე დაგეგმილია, სად უნდა მივიდეს. ამ ყველაფრის შემხედვარე, შთაბეჭდილება იქმნება,  თითქოს, არავის არაფერი ღირებული არ აინტერესებს,  არადა ეს ასე არაა. როცა რიონის ხეობაში ჩავედი და ამ ადამიანებს ვესაუბრე, რამაც ძალიან გამახარა, ის არის, რომ მათ უყვართ თავისი კუთხე. ადეკვატურები არიან, არ ეშინიათ, რომ ვიღაც რაღაცას დააბრალებს და ამის გამო არ არიან ჩუმად. არ დგანან იქ კარიერისთვის; არ უნდათ, ფულზე გაყიდონ ღირებულებები; არ უნდათ, მათი სოფელი, სასაფლაო და ეკლესიები წყლის ქვეშ მოექცეს.  იმ ყველაფრის გარდა, რაც გაცხადებულია მათი მხრიდან, მგონია, რომ არის კიდევ ასეთი განცდაც: მინდა, რაღაცას ვუერთგულო, ჩემთვის შინაგანად ძვირფასს, რასაც ჩემს თავში სულ ვატარებ და მისი ერთგულებით ნელ-ნელა გავაცნობიერო, რა არის ეს. გავიგო, ვინ ვარ, სად ვართ, რა შეიძლება გაკეთდეს იმისთვის, რომ სიტუაცია გამოსწორდეს და ქვეყანამ ჭეშმარიტი არსებობისთვის გაიღვიძოს.  

„წონასწორობის პრინციპი, შეუძლებელია, არასწორი იყოს.“

- რიონის ხეობის მცველების პროტესტი, დიდ სურათში რომ დავინახოთ, არის რაღაც ახალი, რაც ამ თაობაში არ ყოფილა? 

- ამაზე მეც ბევრი ვიფიქრე თავიდან - ხომ არ არის ჩემი მხრიდან არასწორი ამ ადამიანების აქტიური მხარდაჭერა? ხომ არ არის მათში და ჩემშიც უბრალოდ სწრაფვა, რომ შევინარჩუნოთ ძველი დრო, როგორც ის აქამდე იყო; რომ მოვეჭიდოთ იმას, რაც განვითარებას ხელს შეუშლის? ვფიქრობდი, რომ გვაქვს მდინარის რესურსები და როგორ არ გამოიყენოს ქვეყანამ? ეს ადამიანები პატრიოტები კი არიან, მაგრამ, იქნებ, არ ესმით, რომ განვითარებისთვის ხელის შეშლა არ შეიძლება? ასეც ვფიქრობდი. მაგრამ, იცით, რას მივხვდი? არა, წონასწორობის პრინციპი, შეუძლებელია, არასწორი იყოს. წონასწორობა ქმნის ორ მხარეს და განვითარებას. ამ პროექტში მეორე მხარე არ არსებობს. იმდენი მინუსი აქვს ამ ხელშეკრულებას, რომ არანაირი წონასწორობა იქ არ არის.  თუ უარყოფითი სრულად გადაწონის დადებითს,  რისთვის ვაკეთებთ ამ ჰესს? თუ ის ადამიანს გამორიცხავს, მისთვის არ არის, აბა, ვისთვის კეთდება? გარდა იმისა, რომ სხვა ასპექტებითაც ეს ქვეყნისთვის ძალიან ცუდი პროექტია. 

- გამორჩეული ოჯახის წარმომადგენელი ხართ. თქვენმა წინაპრებმა - მელიტონ და ანდრია ბალანჩივაძეებმა - საქართველოში სათავე დაუდეს კლასიკურ მუსიკას, შექმნეს პირველი ოპერა, პირველი ბალეტი, პირველი სიმფონია. ერთ-ერთ გადაცემაში თქვენ თქვით: „ჩემი მიზანი იყო გვარიდან გამოსვლა ისე, რომ გვარსაც არ დავპირისპირებოდი. ეს მიმაჩნია ჩემს გამარჯვებად.“ მაინც, რა იყო თქვენთვის უპირველესი - გვარიდან გამოსვლა, თუ გვართან დაპირისპირების თავიდან აცილება? 

- რეალურად ასე მძაფრად არ განმიცდია ეს საკითხი. გვარიდან გასვლაში, იცით, რას ვგულისხმობ? რომ თავიდან ვიპოვოთ ერთმანეთი. ჩვენ რომ ვამბობდით - დატოვე მამა და დედა და იპოვი მათში მეტს, ვიდრე მამა და დედაა. ამას ვგულისხმობდი. პროტესტის გამო არ მითქვამს გვარიდან გასვლა - რომ, თითქოს, უარს ვამბობდი მამაჩემზე და ბაბუაჩემზე. უბრალოდ, მინდოდა, რომ ჩემი დამოუკიდებელი სახე მქონოდა იმ ხალხში, ვინც ჩემზე ყოველთვის ამბობდა - იცი, ვისი შვილია და ვისი შვილიშვილია? რა შუაშია?! მივდივარ, გამოფენას ვაკეთებ. გამოვა ვიღაც და იტყვის, ეს არის ანდრია ბალანჩივაძის შვილიშვილი. რა კავშირშია გამოფენასთან?! ახლა უკვე თამამად ვარ და როცა ამბობენ, ანდრიას შვილიშვილიაო, ძალიანაც მიხარია. ჩემი თავის რწმენა უფრო მაქვს და იმიტომ. 

- როგორც თქვენ ამბობთ, მხატვარი თავის თავს ეძებს საზოგადოების სარკეში. თქვენ როგორს ხედავთ ამ სარკეში ანტონ ბალანჩივაძეს?

- არ ვიცი, ეს როდის ვთქვი. ვამბობდი ხოლმე, რომ მხატვარი თავის თავს ეძებს სხვა მხატვრების სარკეში. თუმცა, როგორი საზოგადოებაც არის ჩვენ ირგვლივ, იმის ნაწილი ვართ ჩვენ. და, გარკვეულწილად, პირიქითაც. თითოეული ადამიანის გადარჩენის გზა უკავშირდება სხვების გადარჩენასაც. როგორ ვხედავთ ჩვენ საზოგადოების ნამდვილ განვითარებას? - სადღაც სინათლე ინთება, რომელიც სულ უფრო მეტად ჩანს.

თუ საზოგადოების რაღაც ნაწილი გამოფხიზლდა, თუნდაც პატარა, შვიდკაციანი ჯგუფი, მაგალითად, და რაღაც იქმნება ფასეული ქვეყანაში: ვიღაცა წერს რაღაცას; ვიღაც იურისტია მაგარი, ოღონდ, კეთილშობილი, ერთგული; ვიღაც ენთუზიაზმით ხალხს ეხმარება... ასეთი წრე ხალხის თუ გაერთიანდა, ეს უკვე სახელმწიფოა, პრინციპში.

ამას ვეძახი კეთილი ნების საზოგადოებას და ამის იმედი მაქვს. 

- დიდი მადლობა უაღრესად საინტერესო საუბრისთვის. ინტერვიუს დავასრულებთ თქვენი კომენტარით ცნობილი ადამიანების ორ გამონათქვამზე. პირველი ციტატა ეკუთვნის ფრანგ ფილოსოფოსს ლუკ დე კლაპიე ვოვენარგს (1715-1747): „ადამიანს ვნებებმა ასწავლა აზროვნება.“

- ვნებებმა არა, ვნებებთან ბრძოლამ კი, ალბათ, ასწავლა ადამიანს აზროვნება. მასწავლებელი ვნებები ვერ იქნებოდა. მაგრამ, როგორც დაბრკოლება, ვნებები ძალიან მნიშვნელოვანი ველია იმისთვის, რომ აზროვნება განვითარდეს. 

- მეორე ციტატის ავტორია სამეცნიერო ფანტასტიკის ჟანრის ამერიკელი ავტორი რობერტ ჰაინლაინი (1907-1988): „ტყუილი, რომელსაც ადამიანი ამბობს, უფრო ზუსტად ახასიათებს მას, ვიდრე - სიმართლე.“

- არ მომწონს ეს ფრაზა. ეშმაკურად არის დაყენებული საკითხი. ერთი შეხედვით, ადამიანი როცა ტყუის, თითქოს, მის არსს უკეთესად შეიძლება ჩაწვდე. და როცა ადამიანი ზოგად სიმართლეს ლაპარაკობს, შეიძლება, ვერ გაიგო, რა ადამიანია. მაგალითად, ჩვენი პოლიტიკოსები ზოგად სიმართლეებს რომ ლაპარაკობენ - საჭიროა ეს, საჭიროა ის... მე ამას დავუპირისპირებდი პლატონის სიტყვებს, რომლებიც „ქართლის ცხოვრებაშია“ საინტერესო ფორმით გადმოტანილი: „კეთილი კეთილთათვის არს კეთილ; თორემ იგივე კეთილ, ბოროტთათვის - ბოროტ.“ კეთილს მხოლოდ კეთილი იცნობს. ჯანსაღი სიმართლის გრძნობა უნდა ჰქონდეს განვითარებული ადამიანს და ელოდოს ამ სიმართლეს, რომ იცნოს მართალი ადამიანი. 

ფოტომასალა: ირაკლი გედენიძე

ლინკი ინტერვიუზე